FACTOTUM (1975), του Charles Bukowski

Πέμπτη πρωί, στο δρόμο για το γραφείο, ξεκινώ το Factotum. Φτάνοντας, μετά από μισή ώρα διαδρομής και τριάντα σελίδες ανάγνωσης, ο κύριος Chinaski μετρούσε ήδη καμιά δεκαριά απολύσεις, συν κάποιες οικειοθελείς αποχωρήσεις από δουλειές που, για να λέμε την αλήθεια, δεν κόπιασε και τόσο για να βρει. Με τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο για φόντο, κι ενώ άλλοι άντρες στην ηλικία του βρίσκονται σε πεδία μάχης, εκείνος στέκει στο περιθώριο κάθε πόλης που επισκέπτεται, έτοιμος να αποθεώσει, με την αφιλοσόφητη, αυθόρμητη στάση του, τους απόκληρους όλου του κόσμου. Μέσα από σύντομες, χιουμοριστικές βινιέτες, διακρίνεται ο απολαυστικός αυτοσαρκασμός ενός αποτυχημένου που ξέρει να γελά με τον εαυτό του. Και, κυρίως, γνωρίζει πώς να στέκεται στα πόδια του και να επιβιώνει απέναντι σε κάθε γύρισμα της τύχης. Ακολουθώντας το alter ego του, αναδεικνύεται ο καταραμένος ποιητής Bukowski. Αναμετρήθηκε με τις νόρμες της εποχής του και στάθηκε ψηλότερα, σε έναν κόσμο δικής του επινόησης. Αθυρόστομος και ντόμπρος, χωρίς περιττές σάλτσες και λοιπές αηδίες, έφτασε σε μία προφορικότητα του γραπτού λόγου που συναρπάζει και που στο Factotum απογειώνεται. Στις σελίδες του δε χωράνε καθωσπρεπισμοί και πολιτική ορθότητα. Σεξ, έρωτας, αλκοόλ, αφεντικά, γονείς - όλα έρχονται και παρέρχονται, αλλά στο τέλος λίγο σκοτίζουν τον ήρωα που απλά είναι χωρίς κανένα περαιτέρω άγχος (ή ανάγκη). Είτε τον δέχεσαι, είτε τον απορρίπτεις. Δε θα σου ζητήσει τίποτα διαφορετικό άλλωστε. Και αν σ’ έχει στην καρδιά του, αν με κάποιον μαγικό τρόπο κατάφερνες να πεισθείς γι’ αυτό, θα γυρνούσε πάντα σε σένα. Ανεξάρτητα αν θα του χάριζες ανταπόκριση ή όχι. Measure of a man άραγε; Την Πέμπτη το απόγευμα την είδα Chinaski και έβαλα τις φωνές στα αφεντικά μου. Μη με ρωτήσεις τι έκανα τη νύχτα.

THE GHOST WRITER (1979), του Philip Roth

Για τον μυημένο στις εμμονές και τη θεματική του Roth, το ξεκίνημα ενός βιβλίου του θυμίζει, σε επίπεδο συναισθηματικής ανταπόκρισης, την παρακολούθηση των εναρκτήριων τίτλων κάθε νέας ταινίας του Woody Allen. Ξέρεις σε ένα ευρύτερο πλαίσιο τι σε περιμένει και είτε ανυπομονείς σα τρελός είτε βαριέσαι πριν καν αρχίσει. Όχι απλά ανήκω στην πρώτη κατηγορία, αλλά η οπαδική ταύτιση έχει φτάσει σε τέτοια εμβάθυνση που απορώ με όσους αδυνατούν να συγχρωτιστούν με την πένα του. Πέρα από την ιδιοφυία του εβραϊκού αυτοσαρκασμού (το κινηματογραφικό ανάλογο του οποίου θα εντόπιζα στους αδελφούς Coen και στον προαναφερθέντα διοπτροφόρο), πέρα ακόμα και από το χιούμορ της «ανδρικής» και λογοτεχνικής αυτοαναφορικότητας, είναι η σιγουριά ενός αφηγητή που είτε σου μιλάει για το Ολοκαύτωμα είτε για αυνανισμό, γνωρίζει πώς να σε κάνει να κρέμεσαι από τα χείλη του. Ένα ποτήρι κρασί (κάντο μπουκάλια στην περίπτωσή μου), απαλός Coleman Hawkins από πίσω και το The Ghost Writer στα χέρια, τι άλλο μπορεί να ζητήσει κανείς; Εδώ γίνεται η εισαγωγή μας στο alter ego του συγγραφέα, Nathan Zuckerman, ο οποίος σε ηλικία μόλις 23 ετών παίρνει το θάρρος να επισκεφτεί το απόμερο σπίτι του περίφημου (καθότι τον «συναντούμε» μέχρι και στο πρόσφατο Exit Ghost) ειδώλου του, E. I. Lonoff. Στο σπίτι του απομονωμένου συγγραφέα, ο Zuckerman θα συναντήσει και την νεαρή Amy Bellette. Αν και ο τίτλος ταιριάζει γάντι στον καθένα από τους τρεις βασικούς χαρακτήρες (και όχι μόνο), η Bellette είναι αυτή που θα δώσει την αφορμή για τη σύγχυση μεταξύ επινοημένου και πραγματικού κόσμου. Φυσικά υπάρχει το θέμα της ευθύνης του συγγραφέα απέναντι στο έργο του, το ζήτημα της εβραϊκής ταυτότητας στην εποχή που ακολούθησε τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, ακόμα και μια οξεία σκιαγράφηση της συνύπαρξης με έναν καλλιτέχνη και τα προβλήματα που αυτή συνεπάγεται. Όμως, είναι η έμπνευση της ταύτισης της Bellette με την Anne Frank που κερδίζει την προσοχή, τέμνει τη φαντασία με την Ιστορία και, εν τέλει, μας οδηγεί στο να υποκλιθούμε στο ταλέντο του Roth που με μία πρόταση μόνο, ισοδύναμη με αφηγηματική στροφή 180 μοιρών, θα μας επαναφέρει στην πραγματικότητα ή μήπως στον κόσμο του Zuckerman; Στον τελευταίο, ο Roth βρίσκει (ευτυχώς) τον ήρωα που θα διοχετεύσει το δαιμόνιο ταλέντο του σε όλα τα επόμενα χρόνια και στον οποίο, μάλλον, σε μεγάλο βαθμό χρωστά αυτό που είναι σήμερα.